120 keer bekeken

12 mei : 1ste Hildegarddag in Kortrijk

  • vrijdag 18 mei 2018 @ 12:02
    #6
    reactie op (#3) penrose

    Ik had jou wel verwacht toen ik dit schreef. Het is bij Hildegard van Bingen een eigenaardig fenomeen van verschuiving naar het "vrouwelijke" in haar laatste werken. Historici hebben haar eerste werk "Scivias" geanaliseerd, om er de bronnen van op te sporen en ze komen tot 1/3de oude testament, 1/3de nieuwe testament en dan een ander derde dat een verzameling moet zijn van de liturgie, de regel van Benedictus, "heidense" lectuur, wat ze trouwens zelf vernoemt als bron. En ja, nu moet ik toegeven dat de apocriefen haar ook wel bekend moeten zijn geweest, ik ben nu in detail haar visioenen aan het bestuderen, waarvan de miniaturen, opgemaakt 100 jaar na haar dood, een mooie samenvatting zijn. Waarover ik eigenlijk verbaasd ben is dat zij als abdis van twee kloosters, samen ongeveer 80 nonnen, daar in de 12de eeuw zo de nadruk op legt, en dat die "gnostische" (zijn ze wel gnostisch? tenslotte staat Sophia vermeld in het oude testament) gedachten zo levend waren in de 12de eeuw, in het RIjnland. Ze is voor mij een ambivalente figuur, je kan je afvragen of ze nog wel echt een benedictijnse was, ook de gebruiken in haar kloosters, waarbij de nonnen als het ware de eerste opera's uivoerden in speciaal daarvoor ontworpen gewaden, zoals de Orto Virtutum, zijn hoogst merkwaardig te noemen, maar allen een ode aan de "vrouwelijkheid". Haar beschrijving over wat ze ziet in de visoenen stemmen soms niet overeen met de uitleg die ze er aan geeft, met die uitleg moest ze immers toch rekening houden met de toen geldende kerkelijke intepretaties om verkettering te vermijden, ze was tenslotte maar een vrouw, en dan nog ongeschoold, een indocta. Maar dank voor je tips, die Sophia zal ik wat dieper onderzoeken; Wijsheid en Liefde, een mooie combinatie...

    De belangrijkste miniatuur van Sophia, en meest bekende van Hildegard, had ik nog niet  gepubliceerd: vrouwe Sophia in al haar glorie:

    Hildegard van Bingen: Liber Divinorum Operum - 10de visioen (Codex Latinum - Lucca)

    Sophia zit er als de meesteres die de kosmos van binnenuit regeert. Ze is tegelijk onderwijzende meesteres en wetgeefster, zoals de gebodstafelen in haar linkerhand duidelijk maken, haar wet omvat de tafelen van Mozes die haar zijn toevertrouwd, die ze insluit in een grotere, de hele kosmos omvattende wet. Haar wet, de Thora, is  niets anders dan de wijsheid zelf. De wijsheid is de natuurlijke ordening in de schepping. 

    De grote gestalte van Sophia of de Wijsheid wordt in deze miniatuur omgeven door een cirkel die de totaliteit van het Zijn symboliseert. Het bovenste deel van de cirkel is verdeeld in drie velden: geel, rood en wit, het principe van de goddelijke triniteit. Rood symboliseert Christus, de liefde; geel de kleur van de Heilige Geest, energie die inzicht en verlichting bewerkstelligt, en wit de sfeer van God de Vader, het ongedeelde licht. De onderste helft van de cirkel geeft de aardse schepping weer, waarbij het linker kwart de vier kleinere zones van de elementen symboliseert: bovenin het water, voorgesteld door de blauwe golflijnen, het vuur (rode kleur), de aarde (beige), en de lucht (diepblauw). Sophia vormt het centrum van de totale cirkel met al zijn delen, met bovenaan de drie-eenheid. Hildegard ziet overal in de natuur de drieëenheid, zoals bijvoorbeeld in de geslachtsdaad: libido, potentie en vereniging; of in een steen: vochtigheid, vastheid en vuur. We moeten ons de cirkel als een draaiend rad voorstellen, want in de visioenen van Hildegard beweegt alles (zoals bij ons in een droom). Dat betekent dat de onderste helft, die de schepping symboliseert, naar boven komt, en de bovenste helft, die het goddeljke symboliseert, naar onder. Er treedt een omkering van waarden op. De schepping komt in het zenith van de waarden, de godheid in de diepte en wordt tegelijkertijd werkzaam vanuit het onderbewuste. Enz....

    Ik vind dat alles wonderbaarlijk, en daar zit zelfs een voorspellend karakter in. Ik kan hier natuurlijk nog pagina's verder over typen, maar intussen zullen jullie wel mijn overdreven bewondering voor deze uitzonderlijke middeleeuwse figuur al begrepen hebben. Voor mij is Hildegard toch het meest opmerkelijke (vrouwelijke) personnage uit de middeleeuwen, met een uitzonderlijke grote schat aan nagelaten geschriften, opmerkelijke miniaturen, muziekpartituren en brieven (900!) die gelukkig niet verloren zijn gegaan en reeds ruim zijn gedigitaliseerd. Zo kan je van de ideeënwereld van deze periode, de 12de eeuw enigszins, kennis nemen; alhoewel je bij de symbooltaal toch hulp nodig hebt van experten die deze nog begrijpen, alsook het middeleeuwse latijn uit deze periode kunnen ontcijferen. Men spreekt soms van de renaissance van de middeleeuwen wat 12de eeuw betreft en Hildegard doet me soms aan een renaissancemens denken: ze was terzelfdertijd abdis, theologe, muzikante, componiste, kosmologe, natuurgeneeskundige, ze heeft een eigen taal ontworpen (de lingua ignota), en nog veel meer en aarzelde nie tom keizer en bisschoppen terecht te wijzen, ze was een hervormster (maar geen vernieuwer).

    Ik ga daar soms dieper op in, voor wie meer wil weten, in mijn club "mystieke middeleeuwen" en voor haar muziek gebruik ik mijn club "Musiqua Antiqua". 

     

    Gewijzigd op 2018-05-18 14:26:55
  • vrijdag 18 mei 2018 @ 11:44
    #5
    reactie op (#4) Calamandja

    Dankjewel! Overigens: de aanstaande tentoonstelling over Maria van Gelre in Nijmegen wordt echt geweldig. Ik had deze week weer overleg met de organisator (hij is ook dagvoorzitter op het ME-symposium) en ik kreeg weer een mooi inkijkje in de bruiklenen. Ook heel leuk om vanuit Vlaanderen een reisje (en nachtje) aan te wagen. Misschien in combinatie met de 2-daagde conferentie over Maria van Gelre en de cultuur rond 1400. Ik ga sowieso!!!!

     

  • vrijdag 18 mei 2018 @ 11:23
    #4
    reactie op (#2) bernard-de-clairvaux

    Ik kan me nu ook inbeelden welke stress 130 deelnemers kan geven; in Kortrijk waren het er 50, en dat was toch heel wat werk om de zaal in orde te krijgen, en dan viel de airco uit, dan moest ik overal ramen en deuren gaan openzetten. Bij het middagmaal bleek er plots een tekort aan groenten te zijn, enfin er komt altijd iets op het laatst kijken. Ik wens je in elk geval alle succes toe. En belanrijkste, dat de inhoud leerzaam moge zijn voor iedereen, en begrijpelijk voor elk niveau, wat ook een uitdaging kan zijn...

  • vrijdag 18 mei 2018 @ 08:32
    #3
    reactie op (#1) Calamandja

    Het Sophianisme bij von Bingen geeft aan dat zij ook Gnostische kenis had.

    In de Gnostische wijsheid is zij evenwel de moeder van Jahweh (= Jaldabaoth), die haar zoon geen kennis meegaf over haar oorsprong en de goddelijke wereld.  Jaldabaoth dacht dus alleenheerser te zijn over zijn schepping, vandaar de woorden: "Ik ben de enige god"...

    Er bestaat een merkwaardige tekst: "Evangelie van de Pistis-Sophia", waarin deze androgyne godheid zich splitst: Sophia gaat zonder medeweten van haar mannelijke helft Pistis, eigenzinnig te werk en schept Jaldabaoth, die dan verantwoordelijk is voor de schepping van het stoffelijk heelal.  Dit evangelie verhaalt de smarten van Sophia en haar uiteindelijke redding door het Christusprincipe.  Beroemd in dit boek zijn de 13 boetezangen van Sophia.

    (uitgegeven bij de Rozenkruispers)

  • vrijdag 18 mei 2018 @ 07:27
    #2

    Geweldig verhaal en leuk dat je je er persoonlijk voor hebt ingezet. Met name die Sophia vind ik erg interessant.

    Hier loopt de spanning ook weer op. Inmiddels de max van 130 deelnemers bereikt. Maandag belde de cateraar op met de mededeling dat hij niet voldoende personeel heeft voor 8 juni (of misschien een grotere opdracht???). Enfin, stress, maar intussen ook weer opgelost. De Walburgiskerk is de afgelopen maanden verbouwd en museale gemaakt, dus dat ga ik morgen maar eens even bekijken. Intussen loopt eea parallel met een symposium over zorginnovatie dat ik voor mijn werk moet organiseren. Ofwel, drukker dan de afgelopen jaren...

  • donderdag 17 mei 2018 @ 21:00
    #1

    12 mei was voor mij ook een speciale dag, toen zat ik in andere, hoewel ook middeleeuws-benedictijnse, sferen: in Kortrijk werd de eerste Hildegarddag georganiseerd, en daar heb ik wel wat energie in gestoken met betrekking tot praktische oragnisatie zoals verspreiden van affiches en flyers, opzetten van de tafels en de stoelen; het onderhouden van een boekenstand, en daarna het opruimen van de zaal, het alles weer inpakken; ik was acheraf pompaf. Er waren een 50 tal deelnemers, weliswaar van oudere leeftijd, het ging tenslotte ook niet over een historische belichting van Hildegard van BIngen, een figuur waar wekelijks nog analyses over verschijnen in academische kringen. De dag ging eerder over haar medische geschriften, meer bepaald over de boeken van wijlen dokter Hertzka, die de "Hildegard-geneeskunde" propageerde in Duitsland. Maar, er was (gelukkig) ook de boeiende spreker John van Schaik, onze Kortrijkse Hollander die al heel wat heeft gepubliceerd over 'ketterse christenen'.
    HIj had het over het begrip "viriditas" in de werken van Hildegard van Bingen en over de middeleeuwse denkwereld van de 12de eeuw in het algemeen. Het blijft moeilijk om in de geest van een 'middeleeuwer' te kruipen, laat staan van een abdis, die bij wijze van spreken de bijbel van binnen en van buiten kent, en de symbolen ervan gebruikt om een boodschap te brengen, of beter gezegd een "theologische" interpretatie. Vrouwen mochten toen in de mannelijke wereld van de kerk geen theologische inzichten geven, tenzij ze deze rechtstreeks van God hadden ontvangen via visioenen. Hildegard was niet geschoold, in de zin dat ze geen opleiding aan een kathedraalschool had genoten, en dus noemede ze zich een "indocta" een ongeschoolde, dat moest ze wel benadrukken, namelijk dat het haar eigen inzichten niet waren; de visioenen gecombineerd met een ziekteverschijnsle dat haar dikwijls aan haar bed kluisterde leidde uiteindelijk tot een pauselijke "benedictie" of akkoord tot publicatie vanwege paus Eugenius III. Ook de cistercienzer Bernardus van Clairvaux gaf zijn akkoord; ze pastte in de toenmalige strategie van de kerk tot hervorming, ze was wel geen vernieuwer.

    En wat hebben we geleerd die dag?  

    1) De denkwereld van Hildegard van Bingen

    Het interessante van Hildegard is dat ze al haar visioenen op schrift heeft gesteld: ze schrijft wat ze waarneemt en vervolgens schrijft ze wat een stem haar uitlegt. Dit is een uniek verschijnsel, ze legt namelijk zelf uit wat ze ziet. Dit gebeurt in de tijd rond de jaren 1150, dit is een tijd dat het nog normaal is dat men visioenen waarneemt. De latere Thomas van Aquino, is een cesuur met betrekking tot waarneming en kennis via visioenen, hij is de eerste die theologisch onderbouwt dat de ziel van bij de geboorte leeg is, dat heeft hij van Aristoteles. Ervoor dacht iedereen Platonisch (volgens de leer van Plato), namelijk dat de ziel bij de geboorte gevuld is met goddelijke ideeën. Als we geboren worden brengen we kennis mee van voor de geboorte. Dat we na de dood bestaan en niet ervoor lijkt niet logisch, maar die denkwijze is door Thomas afgeschaft: we hebben geen kennis van ons voorgeboortelijk bestaan. Vanaf 1250 bestaan er dus "kennisgrenzen", we kunnen de waarheid niet meer "kennen" (via o.a. visoenen), we moeten vanaf dan dus "geloven" dat het zo is. Vanaf 1250 krijgt het begrip "geloof" een andere betekenis, ervoor was het een waarheid. Dit betekent in concreto dat als Hildegard visioenen ziet en beschrijft, dan beschrijft ze een werkelijkheid. Dat berust dus niet op een geloof maar op waarheid, in haar tijd was een visoen echt en de waarheid (en dus geen gevolg van migraine zoals een hedendaags neuroloog zou zeggen). Door die kennisgrenzen die Thomas van Aquino heeft gesteld kunnen we niet meer goed begrijpen wat Hildegard heeft geschreven, voor haar was het dat de werkelijkheid, en niet de werkelijkheid volgens Hildegard. Willen we Hildegard van Bingen goed begrijpen dan moeten we ons terugplaatsen in de tijd van Hildegard. Dat is hetzelfde als bij de wonderen van Christus, want wonderen bestaat niet. Je moet het nieuwe testament beoordelen vanuit die tijd. Zo ook moeten Hildegard's visioenen beschouwd worden als een beschrijving van de bovenzinnelijke werkelijkheid.

    Miniatuur uit "Scivias": Sophia boven op de tempel met de zeven pijlers

    2) het begrip "Viriditas" bij Hildegard van Bingen

    Sophia - detail miniatuur uit
    "Liber Divinorum Operum"

    Om dat uit te leggen hebben we de visioenen van Hildegard over "Sophia" nodig. In haar derde theologische werk "Liber Devinorum Operum" , heeft ze het over 'Sophia' of de wijsheid, die de (vallende) Kerk ondersteunt. Die Sophia of vrouwe Wijsheid wordt vermeld in de 3 wijsheidsboeken van het Oude Testament. Nog voor God aan de schepping begon was Sophia al geschapen, en heeft ze Jahweh geholpen als bouwmeesteres van het heelal en ze was tevens zijn geliefde. Jahweh heeft het plan in zijn hoofd en Sophia voert uit, "ik was de vreugde voor hem dag in dag uit". Sophia is later in het jodendom verdwenen bij de creatie van het monotheïsme. Hildegard was dus een "sofphianiste" waarbij ze de Wijsheid als maakster zag van alles. Er zijn drie wijsheidsboeken in het oude testament, waarin naar Sophia wordt verwezen. Het tweede is van Jezus van Schirah. "Uit de mond van de allergrootste ben ik voortgekomen en als een nevel heb ik de aarde bedekt". Van daaruit komt de viriditas van Hildegard (Denk ook aan de Aya Sophia wat de verering van Sophia betreft). Hoe komt Hildegard aan die Sophia-verering? De verering van Sophia was een traditie die in het Rijnland aanwezig was. In een miniatuur toont de mooie kleur van Sophia de schepping in zijn pracht, de goede voornemens, de deugden, de nevel die de almachtige God via de wijsheid in het heelal heeft gevestigd. Viriditas of groenkracht bevorderen doe je door de de deugden te beoefenen. Sophia en viriditas als een goddelijke gestalte uitbeelden is normaal in de middeleeuwen: deugden als personen uitbeelden zie je ook bij de kathedralen, vooral voor 1250. Sophia als schepster uitgebeeld is dus een normale voorstelling in de 12de eeuw. In de kathedraalscholen zoals Chartres had je de natuurfilosofen, die hadden de zelfde voorstellingen als Hildegard, zoals Bernardus Silvestris, die zijn Cosmographia schrijft in de 12de eeuw over kosmos, schepping en mens. De natuurfilosofen hebben dezelfde ideeën als Hildegard, zij hebben dat wel uit filosofische arbeid verkregen, terwijl Hildegard het heeft uit haar visioenen. Viriditas of Groenkracht is dus de allesomvattende kracht van de schepping, de inwonende zelfhelende kracht van de schepping. Sophia herstelt alles wat de mens vernietigt en werkt zoals Natura in de Cosmographia ook ordenend en regulerend. 

    Dat is een wat onhandige samenvatting in enkele lijnen. Wat voor mij dus nieuw was is die verering van Sophia of Vrouwe Wijsheid in het Rijnland in de 12de eeuw. Een abdis als Hildegard van Bingen probeert weer het vrouwelijke element in de schepping terug te brengen, en overleeft dit allemaal. Dat was voor mij een openbaring. En een Benedictijnse die sofianiste blijkt te zijn.

    Gewijzigd op 2018-05-24 11:24:41